Performativiteit

Performativiteit is een begrip uit de taalkunde en beschrijft de samenhang tussen spreken en handelen. Een uiting is performatief wanneer de uitgesproken woorden niet alleen iets beschrijven, maar tegelijk een handeling uitvoeren of een sociale werkelijkheid tot stand brengen. Een klassiek voorbeeld is een huwelijksformule zoals “Hierbij verklaar ik u gehuwd”, mits die wordt uitgesproken binnen de passende juridische en sociale context.

Het concept wordt ook gebruikt in genderstudies, vooral binnen feministische en queer theorie. Daar verwijst performativiteit naar de herhaalde talige, lichamelijke en sociale handelingen waardoor gender wordt toegeschreven, herkenbaar wordt gemaakt en maatschappelijk wordt bevestigd. Een voorbeeld is de uitspraak “Het is een meisje” tijdens een echo: die beschrijft niet alleen een waarneming, maar plaatst een kind in een sociaal gendersysteem en roept daarmee verwachtingen, rollen en normen op.

Performativiteit betekent niet dat gender eenvoudig vrij gekozen of slechts “gespeeld” is. Bedoeld wordt dat gender als sociale werkelijkheid telkens opnieuw wordt geproduceerd door herhaalde handelingen, toeschrijvingen en erkenningen. Omdat deze herhalingen nooit volledig identiek zijn, kunnen opvattingen over gender, lichaam, identiteit en rollen in de loop van de tijd ook veranderen.